Хүйтэн дайны үеийн Монголын түүх: Зөвлөлт, Хятад хоёрын дунд орших социалист улс

Монголын түүх гэхээр хүмүүсийн толгойд Тэмүжин, Чингис хаан, морьт цэрэг, уудам тал нутгийн зураг хамгийн түрүүнд орж ирдэг. Энэ нь ойлгомжтой. Гэхдээ Монголын 20-р зууны түүх, тэр дундаа социализмын үеийн түүх нь үүнээс дутахааргүй сонирхолтой. Бүр Хүйтэн дайны үеийн Азийн түүх доторх хамгийн бага яригддаг атлаа хамгийн онцгой нэгэн гэж хэлж болно.

Олон хүн коммунист Монголыг Зөвлөлт Холбоот Улсын бараг бүрэлдэхүүнд орсон бүгд найрамдах улс шиг төсөөлдөг. Гэтэл тийм байгаагүй. Монгол Улс тусгаар тогтносон улс хэвээр байсан. Харин түүний тусгаар тогтнол, дотоод улс төр, эдийн засаг, аюулгүй байдал нь ЗХУ, БНХАУ гэсэн хоёр аваргын өрсөлдөөний өнгөөр тодорхойлогдож байв.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс хэрхэн бий болсон, яагаад Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд ороогүй, Хятадтай харилцаа нь яагаад ийм эмзэг байсан, мөн яаж ардчилалд харьцангуй тайван шилжсэн бэ гэдэг нь түүний түүхийн гол зангилаа юм.

Агуулга

Орчин үеийн Монгол улс хэрхэн бий болсон бэ

17-р зуунд Манж Чин улсын эрхшээлд орсны дараа монголчуудын нутаг Өвөр Монгол, Ар Монгол гэж хуваагдсан. Өнөөгийн Монгол Улс бол үндсэндээ тухайн үеийн Ар Монголын нутаг дээр бүрэлдсэн улс юм. Ар Монгол Өвөр Монголоос илүү их дотоод автономитой байжээ.

1911 онд Чин улс нуран унасны дараа Ар Монгол тусгаар тогтнох эрхээ илүү тодорхой шаардаж эхэлсэн. Гэвч 1919 онд Бүгд Найрамдах Хятад Улс Монголыг дахин эзэлсэн. Яг тэр үед Орос оронд иргэний дайн өрнөж, большевикууд Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн нь хувьсгалчдад гадаад түшиг болж өгсөн юм.

Монголын хувьсгалчид Сибирь дэх большевикуудтай холбоо тогтоож, Хятадын цэргийг шахан гаргахад тусламж хүсэв. Үүний дараа 1920 оны өвөл Оросын цэргүүд Монголд орж ирж, 1921 оны 2-р сарын 4 гэхэд Хятадын хүчнийг шахан гаргасан байна.

Энэ хувьсгалын гол дүрүүдийн нэг нь Дамдины Сүхбаатар (Damdin Sükhbaatar) байв. Тэрээр 1920 онд Монгол Ардын Намыг байгуулсан бөгөөд 1921 оны 3-р сарын 1-нд намын анхны их хурлаар түр засгийн газар байгуулжээ. Улмаар 1921 оны зун Сүхбаатар Зөвлөлтийн дэмжлэгтэйгээр нутаг дэвсгэр дээрээ бүрэн хяналт тогтоож, шинэ төрийн үндсийг тавив.

Үндэсний чиглэл үү, коммунист чиглэл үү

Шинэ төр бий болсон ч асуудал үүгээр дууссангүй. Монгол Улс Орос, Хятад хоёрын дунд хавчигдсан хэвээр, дотооддоо ч хуваагдалтай байлаа. Монгол Ардын Нам дотор хатуу коммунистууд болон үндсэрхэг чиглэлийнхэн ширүүн өрсөлдөж байсан юм.

Зөвлөлтийн шахалтаар 1922 оны эхээр үндсэрхэг жигүүрийн тэргүүлэгч Догсомын Бодоо (Dogsomyn Bodoo) огцорч, удалгүй “эсэргүү” хэмээн цаазлагдсан. Сүхбаатар 1923 онд нас барсны дараа намын хөтөлбөрийг өөрчилж, үндсэрхэг элементүүдийг цэвэрлэх үйл явц улам эрчимжив. 1924 он гэхэд нам коммунистуудын хяналтад орсон байв.

Тухайн үед намын нэрийг Монгол Ардын Хувьсгалт Нам болгон өөрчилж, Коминтернд элсэв. Нийслэл Хүрээг мөн Улаанбаатар хэмээн нэрлэсэн нь шинэ дэглэмийн бэлгэ тэмдэг байлаа.

Гэсэн ч бүх үндсэрхэг үзэлтэн алга болоогүй л байв. 1920-иод оны эхээр эдийн засгийн бодлогод тэд хүчтэй нөлөөлж, жижиг бизнесийг дэмжсэн “Баяжигтун!” гэсэн уриа дэвшүүлж байв. Энэ нь Лениний Шинэ эдийн засгийн бодлоготой төстэй чиглэл байсан ч коммунистуудад энэ таалагдсангүй.

1926 оны намын V их хурал хувийн өмчийг хязгаарлаж, улсын мэдэлд авахыг уриалсан бол 1928 оны VII их хурал “барууны оппортунизм”-ыг буруутгаж, хэд хэдэн удирдагчийг зайлуулав. Ингэснээр 1920-иод оны сүүл гэхэд намын доторх коммунист хяналт улам бэхжжээ.

Сталинчлал, сүм хийдийн хөрөнгө хураалт, 1930-1932 оны бослого

Энэ үед ЗХУ-д Иосиф Сталин (Joseph Stalin) намын дотор өрсөлдөгчгүй ноёрхож эхэлсэн байв. Монголын удирдлага ч түүнийг загвар болгож харав. Сталины хүссэнээр Монгол “ардчилсан” үе шатаас “социалист” шат руу яаравчлан шилжих ёстой гэж үзэв.

1929 оноос эхлэн сүм хийдийн өмч хөрөнгийг хурааж, малчдыг албадан хамтрал, коммунд оруулах бодлого хэрэгжсэн юм. Энэ нь Зөвлөлтийн хамтралжуулалтын Монгол хувилбар нь байлаа.

Харин бодлогын үр дүн тун ширүүн эсэргүүцэлтэй тулав. 1930-1932 оны хооронд зүүнтний бодлогын эсрэг хэд хэдэн зэвсэгт бослого гарсан бөгөөд үүнийг нийтэд нь Хөвсгөлийн болон баруун аймгуудын бослого, эсвэл 1932 оны лам нарын бослого гэж нэрлэдэг. Бослогыг голлон Буддын лам нар удирдсан. байдаг.

Зөвлөлтийн дэмжлэгтэй Монголын цэрэг бослогыг харгисаар дарсан бөгөөд 1,500-аас дээш хүн амь үрэгдсэн гэж үздэг. Энэ үеэр:

Монголын нийт мал сүргийн гуравны нэг орчим нь устав
Ноёд, 800 гаруй сүм хийдийн өмч хөрөнгийг хураав
700 гаруй язгууртан өрхийн тэргүүнийг цаазлав.

Бослогыг дарсны дараа Москва Монголын хувьсгалт намд бодлогоо зөөлрүүлэх тушаал өгч, хэт хатуу зүүнтнүүдийг буруутгалаа. 1932 онд намын дотор дахин томоохон цэвэрлэгээ явагдаж, хэсэг хугацаанд хамтралжуулалт, шашны эсрэг довтолгоо саарсан байна.

Чойбалсангийн их хэлмэгдүүлэлт

Энэ зөөлрөл удаан үргэлжилсэнгүй. Хорлоогийн Чойбалсан (Khorloogiin Choibalsan) Монголын хувьсгалын нэртэй зүтгэлтэн байсан ч 1930-аад оны дунд үеэс өөрийгөө ганцаар ноёрхогч болгохоор эрчимтэй зүтгэв. Энэ үйл явц Зөвлөлтийн НКВД-гийн шууд туслалцаатайгаар хэрэгжив.

1936 онд дотоод хэргийн байгууллагын дүрмийг өөрчилж, өндөр албан тушаалтнуудыг улс төрийн дээд шатны зөвшөөрөлгүйгээр баривчлах боломж бүрдүүлжээ. Удалгүй 23 өндөр зиндааны ламыг баривчилж, жилийн дараа шүүж, 1937 онд олны өмнө цаазалсан байна.

1937-1939 оны хооронд “хувьсгалын дайсан” хэмээн нэрлэгдсэн 20,000-35,000 хүн цаазлагдсан гэсэн тоо бий. Энэ нь Монголын тухайн үеийн нийт хүн амын 3-5 хувьтай тэнцэх асар өндөр үзүүлэлт юм. Зөвлөлтийн их хэлмэгдүүлэлттэй тоогоор нь харьцуулахад бага мэт боловч Монгол шиг цөөн хүн амтай улсад энэ бол сүйрэлтэй адил цохилт байлаа.

Энэ үеэр төр, нам, соёлын зүтгэлтнүүд, сэхээтнүүд, лам нар, язгууртнууд олноороо устгагдсан. Хэлмэгдүүлэлт дуусах үед Чойбалсан ерөнхий сайд, дотоод хэргийн сайд, батлан хамгаалахын сайд, армийн ерөнхий командлагч зэрэг гол албан тушаалыг давхар хашиж байв.

Өөрийн оролцоогоо багасгаж харуулахын тулд тэр их хэлмэгдүүлэлт “өөрийг нь ЗХУ-д байхад хэтрүүлсэн” гэж тайлбарлахыг оролдсон. Гэвч бодит байдал дээр тэр бол Монгол дахь сталинист дэглэмийн гол дүр байлаа.

Монгол яагаад Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд ороогүй вэ?

Ийм ойр дотно харилцаатай байж Монгол яагаад шууд Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгдчихээгүй юм вэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Хариулт нь их энгийн.

Москва Монголыг албан байдлаар өөртөө нэгтгэвэл Хятадтай, цаашлаад Японтой шууд дайтах эрсдэл эрс нэмэгдэнэ гэж үзэж байв. Тиймээс Зөвлөлтүүд Монголыг коммунист замаар хөгжүүлэхийг идэвхтэй дэмжсэн ч бүрэн эрхт холбооны бүгд найрамдах улсаа болгохоос зайлсхийсэн.

Өөрөөр хэлбэл, Монгол бол ЗХУ-д хэрэгтэй буфер улс байсан. Тэр статус нь өөрөө стратегийн үнэ цэн өндөртэй байжээ.

Дэлхийн II дайн ба олон улсын хүлээн зөвшөөрөлт

Дэлхийн II дайны үед Монгол албан ёсоор дайнд оролцоогүй ч ЗХУ-д сайн дурынхан, эд материал, эдийн засгийн дэмжлэг үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийг ч үүнд нийцүүлэн дайны хэрэгцээнд чиглүүлсэн.

Гэхдээ Монголын хувьд жинхэнэ том эргэлт нь 1945 оны Ялтын бага хурлын үеэр болов. Тэр үед олон улсын түвшинд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэж үзэх хандлага хэвээр байлаа. Гэтэл Их Британи, АНУ нь Японы эсрэг дайнд Зөвлөлтийн оролцоог хүсэж байсан тул Сталин тэдэнд Монгол дахь статус-квог хүлээн зөвшөөрөхийг урьдчилсан нөхцөл болгож тавив.

Үүнийг холбоотнууд зөвшөөрснөөр Монгол де-факто олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөх болсон юм. Дараа нь Зөвлөлтүүд Японы эсрэг дайнд Монголыг өөрийн баазаа болгон ашиглаж, тэнд ойролцоогоор 650,000 цэргээ байршуулсан байна.

Удалгүй Сталин Бүгд Найрамдах Хятад Улстай хэлэлцээр хийж, Хятадын иргэний дайнд Хятадын коммунистуудад шууд туслахгүй гэсэн амлалтынхаа хариуд Ар Монголын тусгаар тогтнолыг тэднээр хүлээн зөвшөөрүүлэв. Ингэж 1945 оны Зөвлөлт-Хятадын гэрээ байгуулагдсан юм.

Үүний дараа 1945 оны 10-р сард Монголд тусгаар тогтнолын талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулав. Үр дүн нь бараг инээдэмтэй сонсогдохоор. Тусгаар тогтнолын төлөө 100% санал өгч, нэг ч эсрэг санал бүртгэгдээгүй. Энэ нь бодит байдалд улс төрийн жүжиг байсан нь ойлгомжтой ч Монголын олон улсын байр суурийг бэхжүүлэв.

БНХАУ байгуулагдсаны дараах түгшүүр

Дайн дууссаны дараа Монгол нэлээд таатай нөхцөлтэйгээр Хүйтэн дайн үед орж ирсэн. Дайнд сүйдээгүй, тусгаар тогтнолоо бэхжүүлсэн, ЗХУ түүнийг улс төр, эдийн засгийн хувьд дэмжиж байв.

Гэвч шинэ асуудал гарч ирэв. Монголын олон коммунист удирдагчид Өвөр Монголтой нэгдэх санааг орхиогүй байлаа. Харин 1949 онд Хятадад коммунистууд ялж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс байгуулагдсанаар байдал эрс төвөгтэй болов.

Монгол шинээр үүссэн БНХАУ-ыг хүлээн зөвшөөрсөн ч Мао Зэдун (Mao Zedong) Өвөр, Ар Монголыг нэгтгэхийг дэмжиж, гэхдээ тэр нэгдэл нь Хятадын бүрэлдэхүүнд байх ёстой гэж үзэж байсан юм.

Сталин энэ санааг эрс няцаав. 1950 онд Зөвлөлт-Хятадын Найрамдал, холбоо, харилцан туслалцах гэрээгээр БНХАУ Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөв. Гэхдээ нөгөө талд нь Өвөр Монголыг Хятадын бүрэлдэхүүн хэсэг хэмээн албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн нь Чойбалсангийн Монголыг нэгтгэх мөрөөдлийг бүрэн эцэслэв.

Сталиныг нас барсны дараа Хятадын тал Монголын асуудлыг дахин сөхөж байв. 1954, 1956 онд энэ сэдэв Зөвлөлтийн удирдагчидтай хаалттай уулзалтуудад дахин дахин гарч ирсэн байдаг. Хятадын зарим удирдагчид Монголыг Хятадын “Украин” мэтээр харьцуулан ярьж байсан нь Бээжин Монголын тусгаар тогтнолыг дотроо бүрэн хүлээн зөвшөөрөөгүйг илтгэнэ.

Цэдэнбалын үе: Зөвлөлтөд уусах хүсэл ба Монголын дотоод зөрчил

Чойбалсан 1952 онд Москвад хорт хавдраар нас барж, түүний оронд Юмжаагийн Цэдэнбал (Yumjaagiin Tsedenbal) гарч ирэв. Тэр өмнө нь намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Чойбалсангийн дараах хоёр дахь хүн байсан юм.

Чойбалсангаас ялгаатай нь Цэдэнбал Монголыг Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд нэгтгэхийг үнэхээр хүсдэг байв. Тэр Монголыг өөртөө нэгтгэх хүсэлтийг ЗХУ-д албан ба албан бусаар дор хаяж зургаан удаа тавьсан гэдэг. Гэхдээ тэр бүртээ “үгүй” гэсэн хариулт өвч байсан юм.

Учир нь Москва Монголыг нэгтгэлгүйгээр түүнээс бүх хэрэгтэй зүйлээ авч байв:

Хятадтай залгаа буфер бүс
Стратегийн нөлөөний бүс
Шаардлагатай үед Бээжинд үзүүлэх дарамтын хөзөр

Үүн дээр нэмээд Монголын намын удирдлагын дотор тусгаар тогтнолоо алдахыг хүсэхгүй хэсэг байсаар байв. Энэ нь коммунист ба үндсэрхэг талынхны далд тэмцэл бүр мөсөн алга болоогүйг харуулсаар байсан юм.

Хятадтай түр дулаарсан харилцаа

1950-иад онд БНХАУ Монгол руу “найрсаг довтолгоо” хийж эхэлсэн юм. 1956 онд Мао Монголын төлөөлөгчдийг хүлээн авч, “манай өвөг дээдэс та нарыг 300 жил мөлжсөн, одоо бид өрөө төлөх хэрэгтэй” хэмээн хэлсэн байдаг.

1949 онд Трансмонголын төмөр зам ашиглалтад орж, Улаанбаатарыг Транссибирийн шугамаар Москва, дараа нь Бээжинтэй холбов. Хятад Монгол руу 100,000-300,000 ажилчин илгээх амлалт өгсөн нь харин Улаанбаатарт айдас төрүүлсэн. Учир нь тэр үеийн Монголын хүн ам ердөө 800,000 орчим байв.

Ийм их Хятад ажилчин ирэх нь зүгээр тусламж уу, эсвэл дотроос нөлөөлөх тавдугаар цуваа юу гэсэн хардлага Цэдэнбалд хүчтэй байсан бололтой. Тэр их болгоомжилж байв. Дараа нь Мао их хэмжээний ажилчинг нэн даруй илгээгээгүй ч Монголыг нүүдлийн уламжлалаасаа салж, үйлдвэржилтээ түргэсгэхийг дэмжиж байлаа.

Өөрөөр хэлбэл, Монголын тал Хятадын “найрсаг” дохиог сонирхож байсан ч Зөвлөлтийн хамгаалалтад тулгуурлан зайгаа барьж байв.

Зөвлөлт-Хятадын хагарал ба Монголын шинэ стратегийн үнэ цэн

1960-аад онд Зөвлөлт-Хятадын харилцаа хагарч эхлэхэд Монголд төвийг сахих бодит боломж бараг байсангүй. Онолын хувьд Хойд Солонгос, Албани, Румын шиг хоёр талтай тодорхой зай барьсан бодлого явуулж болох байсан. Гэхдээ Монголын түүх, газарзүй, аюулгүй байдлын бодит нөхцөл огт өөр байлаа.

Хятадтай харилцаа хурдан муудав. 1962 онд Жоу Эньлай (Zhou Enlai) Цэдэнбалтай уулзах үед зөрчил худцдаж, удалгүй Хятадын ажилчид Монголыг орхин гарсан.

Гэхдээ Монголыг зөвхөн Москвагийн талыг дагасан гэж үзэх нь дутуу тайлбар болно. Зарим талаар Улаанбаатар Москвагаас ч илүү Бээжингээс болгоомжилж, илүү хатуу байр суурьтай байсан юм. Цэдэнбал 1963 онд өөрийн тэмдэглэлдээ Хятадын зорилго нь Монголыг өөрийн дагуул улс болгох явдал гэж бичсэн байдаг.

Энэ хагарал нь Монголын хувьд том үр дагавартай байв. Монгол улс стратегийн хувьд асар чухал үүрэгтэй болж хувирсан. 1963 онд Монгол улс Варшавын гэрээнд элсэх хүсэлт гаргасан ч зөвхөн ажиглагч статустай үлдэв. Гэхдээ энэ нь Москватай цэргийн хувьд улам ойртох үндэс болж өгсөн юм.

1965 онд Монгол-Хятадын хил орчимд Хятадын цэрэг нэмэгдэж эхэлмэгц Цэдэнбал Леонид Брежневт (Leonid Brezhnev) шууд тусламж хүсэв. 1967 онд Зөвлөлтийн Улс төрийн товчоо Монголд цэрэг байрлуулах шийдвэр гаргаж, 1968 он гэхэд 800 танк, 100,000 орчим Зөвлөлтийн цэрэг Монголд байрласан байна.

Ингэснээр, Монголын ЗХУ-тай ойр харилцаа нь:

Хятадын дарамтаас тусгаар тогтнолоо хамгаалах баталгаа
Москва-Бээжингийн өрсөлдөөн дэх стратегийн тулгуур цэг
Олон улсын ач холбогдол нэмэгдэх шалтгаан

болсон байна.

Десталинизаци Монголд яагаад бараг мэдрэгдээгүй вэ?

ЗХУ-д Сталины дараа тодорхой хэмжээнд “дулаарал” явагдсан. Харин Монголд Чойбалсан нас барсан нь түүнтэй ижил хэмжээний улс төрийн эргэлт авчирсангүй.

1956 онд намын төв хорооны бүгд хурлаар Чойбалсангийн хувь хүний шүтэх байдлыг шүүмжилсэн ч Цэдэнбал либералчлал руу явахыг хүссэнгүй. Харин ч 1950-иад оны сүүл, 1960-аад оны эхээр шүүмжлэл нэмэгдэхэд өрсөлдөгчдөө цэвэрлэх шинэ давлагааг эхлүүлэв.

Энэ удаа тэр тэднийг бөөнөөр нь барьж буудаагүй ч өндөр албан тушаалтнуудыг цөллөгт явуулав. Дашийн Дамба (Dashiin Damba), Дарамын Төмөр-Очир (Daramyn Tömör-Ochir) зэрэг хүмүүсийг үндсэрхэг үзэлтэн гэж буруутган зайлуулав. 1964 онд Цэдэнбалыг түлхэн унагах оролдлого хийсэн “намын эсрэг бүлэг” ч мөн бут цохигдов.

Ингэснээр 1960-аад оны дунд үе гэхэд Цэдэнбалд бодит өрсөлдөгч үлдсэнгүй.

Брежневийн “кадрын тогтвортой байдал” ба Цэдэнбалын хувь хүний шүтээн

1964 онд Брежнев ЗХУ-ын удирдагч болсноор Цэдэнбалын байр суурь бүр ч батжив. Брежневийн бодлого ерөнхийдөө итгэж болох удирдагчдыг орон нутагт нь чөлөөтэй ноёрхох боломж олгодог байсан юм. Монгол нь Зөвлөлтийн албан ёсны бүрэлдэхүүнд багтдаггүй ч практик дээр энэ логик түүнд ч адил үйлчилж байв.

Брежнев Цэдэнбалд итгэж байхад түүний хатуу дэглэм, либералчлалаас зайлсхийсэн байдал Москвагийн хувьд том асуудал биш байлаа.

Үүнээс хойш Цэдэнбал өөрийн дүрийг улам томруулж эхэлсэн. Жишээ нь:

1966 онд 50 насныхаа ойгоор БНМАУ-ын баатар цол хүртэв
Сүхбаатарын одонг бүр зургаан удаа авсан
11 эгнээ медаль зүүж, очир эрдэнийн чимэгтэй маршалын саваа барин олон нийтийн өмнө гардаг байв
1976 онд 60 насных нь ойгоор амьдрал, үйл ажиллагаанд нь зориулсан үзэсгэлэн Улаанбаатарт нээгдэв.

Энэ тансаг дүр төрх нь жирийн монголчуудад сайн сэтгэгдэл төрүүлээгүй. Улсын төлөвлөгөөт эдийн засгийн үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарт бага цалинтай ажиллаж амьдардаг хүмүүсийн нүдэнд энэ нь даргын өөрийгөө хэт дөвийлгөсөн дүр төрх байв.

Түүний орос эхнэр Анастасия Филатоваг (Anastasia Filatova) ч мөн ихэд таагүй хүлээн авдаг байсан. Түүнийг “хаан ширээний ард байдаг жинхэнэ нөлөөлөгч” гэж хардаг байжээ.

Цэдэнбал Зөвлөлтөд үнэнч байж монгол хэлийг бүх шатны боловсролоос шахаж, орос хэлээр орлуулах оролдлого хийж байсан нь 1970-аад оны эхээр намын доторх эсэргүүцэлтэй тулгарч бүтэлгүйтсэн юм. Энэ бол нам дотор үлдсэн үндэсний мэдрэмж бүрэн үгүй болчихоогүйг харуулсан цөөн жишээний нэг байлаа.

Төрийн тэргүүн болж, дэглэмээ улам төвлөрүүлсэн нь

1974 онд Цэдэнбал Сайд нарын Зөвлөлийн даргын албан тушаалаасаа бууж, оронд нь Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга болов. Ингэснээр тэр албан ёсоор төрийн тэргүүн болов.

Тэр өмнө нь намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, засгийн газрын тэргүүн хоёрын аль алийг барьж байсан. Харин төрийн тэргүүн болсноор эрх мэдлээ илүү ёслол төдийгүй институцийн хувьд төвлөрүүлсэн. Энэ нь түүний эргэн тойрон дахь хувь хүний шүтээнийг улам тодотгов.

ЗХУ-д Хрущев, Брежнев нар Сталины дараах үед хувь хүний шүтээнээс болгоомжилж байсан бол Монголд Цэдэнбалын эргэн тойронд тийм шүтээн илт бүрэлдсэн нь нэлээд өвөрмөц үзэгдэл байлаа.

Монголын төлөвлөгөөт эдийн засаг: амжилт, хязгаар, мухардал

Монголын социалист эдийн засаг хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр гэсэн хоёр тулгууртай байв. 1930-аад онд таван жилийн төлөвлөгөө нэвтрүүлэх оролдлого хийсэн ч бослого, хямралын улмаас тасалдсан. Харин 1961 оноос эхлэн Зөвлөлтийн жишгээр тогтмол таван жилийн төлөвлөгөө хэрэгжиж эхэлжээ.

Брежнев Монголыг хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, түүхий эд, ашигт малтмал нийлүүлэгч хэлбэрээр хөгжүүлэхийг илүүд үзэж байв. Харин Цэдэнбал аж үйлдвэрийг илүү өргөн хүрээнд хөгжүүлэхийг хүссэн. 1985 он гэхэд үндэсний орлогын 18.3 хувь нь хөдөө аж ахуй, 32.4 хувь нь аж үйлдвэр, 31.6 хувь нь худалдаа, үйлчилгээ зэргээс бүрдэж байв.

1962 онд Монгол Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл буюу СЭВ-д элссэн нь Зөвлөлтийн блокийн эдийн засгийн сүлжээнд улам гүн орсны илрэл байв.

Гэхдээ 1960-аад он Монголын эдийн засагт амар үе байсангүй. Хүнд өвөл, зуд, цасан шуурга, түүхий эдийн хомсдол зэрэг нь хүнд цохилт болсон. 1967 онд л гэхэд цаг агаарын гамшгийн улмаас 37 сая долларын үнэтэй мал хорогдсон гэж тэмдэглэгддэг.

Хэдийгээр аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх хүсэл байсан ч 1986 он гэхэд Монголын экспортын бараг 60 хувь нь хөдөө аж ахуйн гаралтай хэвээр байв. Мөн экспортолдог үйлдвэрийн бараанууд нь социалист блок дотор ч өрсөлдөх чадвар муу байжээ.

Хятадын эдийн засгийн дэмжлэг Зөвлөлт-Хятадын хагарлын дараа зогссон нь байдлыг улам дордуулсан. 1966-1970 оны дөрөвдүгээр таван жилийн төлөвлөгөөний дараа намын удирдлага эдийн засаг нь “ах дүү социалист орнуудаас удаан хөгжсөн” гэдгийг өөрсдөө хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.

1971-1975 оны тавдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний үед тодорхой ахиц гарч, аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүн 45 хувиар өссөн. Энэ нь Москвад түшиглэсэн хөрөнгө оруулалт, СЭВ-ийн хүрээний мэргэжилтнүүд Монголд олноор ирсний үр дүн байв.

Эрдэнэт зэрэг том төслүүд энэ үед томоор эхэлсэн. Тэр үеэр Эрдэнэтэд ажиллахаар Зөвлөлт, Зүүн Европын олон мэргэжилтэн ирсний дунд Александр Зеленский (Alexander Zelenskyy) байсан бөгөөд тэр нь хожмын Украины ерөнхийлөгч Володимир Зеленскийн эцэг юм. Зеленский бага насандаа Эрдэнэтэд хэдэн жилээ өнгөрүүлсэн нь энэ Зөвлөлттэй холбоотой том хөдөлгөөний нэгэн жижиг сонирхолтой хэлхээ болж үлджээ.

1970-аад оны Зөвлөлтийн зогсонги байдал Монголыг ч эргүүлэгтээ татан оруулав. Цэдэнбал эцэстээ “зогсонги байдлын хаан” хоч хүртэх хэмжээнд очиж эдийн засгийн мухардалд холбогдсон байна.

1980-аад он: Цэдэнбалын уналт

1970-аад турш байдал тогтвортой мэт харагдаж байсан ч энэ тогтвортой байдал Зөвлөлтийн мөнгө, хүн хүч, аюулгүй байдлын баталгаанд хэт тулгуурлаж байв.

1982 онд Брежнев нас барж, ЗХУ-д Юрий Андропов (Yuri Andropov) гарч ирснээр коммунист системийг өөр аргаар удирдах шаардлага Москвагийн дээд түвшинд яригдаж эхлэв. Үүнийг мэдэрсэн Цэдэнбал 1981 оноос намын дотор дахин нэг цэвэрлэгээ хийж, Төв Хорооны гишүүдийн гуравны нэгийг албан тушаалаас нь зайлуулжээ.

Гэвч түүний эрүүл мэнд доройтож, ааш авир нь тогтворгүй болсон нь Москвагийн санааг зовоож байв. 1984 оны 8-р сард Москвад амарч байх үед нь Кремлийн эмч нар түүнийг цааш ажиллах боломжгүй гэж үзэв. Ингээд Зөвлөлтийн тал Монголын бусад удирдагчдыг Москвад дуудаж, Цэдэнбал явах ёстой гэдгийг мэдэгдсэн байна.

1984 оны 8-р сарын 23-нд түүнийг эрүүл мэндийн шалтгаанаар бүх албан тушаалаас нь чөлөөлөв. Албан ёсны хэлбэр нь “өөрийн шийдвэрээр” гэж байсан ч бодит байдал дээр энэ бол Москвагийн зохион байгуулсан арга хэмжээ байлаа.

1988 онд МАХН сүүлийн 40 жилийнхээ “томоохон алдаа, дутагдал”-ын бурууг Цэдэнбалд тохов. 1990 онд түүнийг намаас бүр мөсөн хөөж, тэрээр Москвад тэтгэвэртээ амьдарсаар 1991 онд нас баржээ.

Батмөнхийн болгоомжтой шинэчлэл

Москва Цэдэнбалын оронд Жамбын Батмөнхийг (Jambyn Batmönkh) сонгов. Тэр 1974 оноос хойш ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан, харьцангуй зөөлөн дүр төрхтэй хүн байв.

1980-аад он гэхэд Монголын эдийн засгийн зогсонги байдал нүдэнд ил болсон байлаа. Батмөнх, Михаил Горбачёв (Mikhail Gorbachev) шиг, хэт төвлөрсөн эдийн засаг асуудлын гол шалтгаан болж байгааг ойлгож байсан. Тиймээс тэр аажмаар шинэчлэл эхлүүлэхийг зорив.

Тэр Горбачёвын 1986 оны ЗХУКН-ын их хурал дээр хэлсэн эдийн засгийг либералчлах уриалгыг намын гол сонин дээр бүрэн орчуулан нийтлүүлж байсан нь санаатай өгсөн улс төрийн дохио байв. Мөн хүнд суртлыг шинэчлэх хэрэгтэй гэж ярьж эхлэв. Гэвч өөрчлөлтийг эсэргүүцэж байсан хуучин кадруудыг тэр хангалттай хурдан сольж чадаагүй юм.

Гэлээ ч түүний зорилго нь шинэчлэл хийх байсан нь тодорхой. Монголын дотоод өөрчлөлтийн гол саад нь хүсэл дутсандаа биш, харин систем нь өөрөө хэтэрхий удаан, хэтэрхий хөшүүн болчихсонд оршиж байв.

Зөвлөлтийн дэмжлэг суларч, Монгол гадаад бодлогоо өөрчилсөн нь

Перестройкийн үед ЗХУ өөрөө эдийн засгийн хямралтай тулгарсан учраас Монголд урьдын адил санхүү, хүн хүчний дэмжлэг үзүүлэх чадвар нь буурч эхлэв. Нөгөө талаар Горбачёв 1986 оны Владивостокийн илтгэлээрээ Зүүн Азид хурцадмал байдал бууруулахыг хүсэж байгаагаа илэрхийлсэн.

1987 оны 4-р сар гэхэд Зөвлөлт Монголд байрлаж байсан цэргийнхээ 25 хувийг татан гаргав. Үүний хариуд Монгол 1987 оны 6-р сард БНХАУ-тай хил хязгаарын маргааныг энхийн замаар шийдэх, худалдаагаа сэргээх тухай хэлэлцээр байгуулжээ.

Мөн тэр жилээ АНУ-тай албан ёсны харилцаа тогтоосон. Энэ бол жижиг боловч маш тодорхой дохио байсан. Монгол аажмаар өөрийн хөл дээр зогсох шаардлагатай болж байлаа.

1989 оны жагсаал ба ардчилсан хувьсгал

Зөвлөлтийн материаллаг дэмжлэг тулгуур багасах тусам социалист системийг дотроос нь шүүмжлэх дуу хоолой чангарч эхлэв. 1988 онд төрийн зарим удирдагч коммунист бодлогыг ил тод шүүмжилж, бүр бүрэн ардчилсан тогтолцооны тухай ярих болсон.

1989 онд улс төрийн товчооны томилсон комисс Чойбалсан, Цэдэнбалын үеийн хэлмэгдүүлэлтийг шалгаж, дор хаяж 20,000 хүний нэр төрийг сэргээх ёстой гэж дүгнэжээ. Өнгөрсөн үеийн аймшгийг хүлээн зөвшөөрч эхэлсэн нь системийн ёс суртахууны суурь ганхаж эхэлсний шинж байв.

Дараа нь маш сонин, бас хувь заяаны эргэлт болсон алхам хийгдэв. 1989 оны 12-р сард намынхан Олон улсын хүний эрхийн өдрийг тэмдэглэх арга хэмжээ зохион байгуулсан. Тэгээд 12-р сарын 10-нд 200 орчим хүн хүйтэнд жагсаж, дараах шаардлагуудыг дэвшүүлэв:

Хүнд суртлын дарамтыг зогсоох
Перестройка, гласностыг хэрэгжүүлэх
Олон намын тогтолцоо
Хэвлэлийн эрх чөлөө
Хүний эрхийг нэн тэргүүнд тавих

Энэ бол Монголын ардчилсан хувьсгалын эхлэл байлаа. Хэдхэн хоногийн дараа Монголын Ардчилсан Холбоо байгуулагдаж, шаардлагуудаа албан ёсоор МАХН-д хүргүүлэв.

Мэдээж энэ үеийн шинэчлэгчид нэг бэрхшээлтэй тулгарсан. Эхний ээлжинд хөдөлгөөн нь голчлон сэхээтнүүдийн хөдөлгөөн байлаа. Жинхэнэ улс төрийн дарамт үзүүлэхийн тулд ажилчид, орон нутгийн иргэдийг татах шаардлагатай болсон.

Тэд улс даяар гарын үсэг цуглуулж, үйлдвэрүүдэд очиж, сэтгэл дундуур байсан ажилчдыг хөдөлгөөндөө нэгтгэв. Ялангуяа Эрдэнэтэд энэ ажил их амжилттай болсон. Тэнд ажилчид Зөвлөлтийн удирдлагын дор хоёрдугаар зэргийн хүмүүс мэт байгаадаа дургүйцэж байсан тул ардчилсан хөдөлгөөнийг дэмжих болов.

Жагсаал цуглаан хурдан тэлэв. 1989 оны 12-р сарын 10-нд 200 хүнтэй эхэлсэн хөдөлгөөн 1990 оны 1-р сарын 21 гэхэд хэдэн мянга болж, 4-р сар гэхэд Улаанбаатар болон бусад хотод тогтмол хэдэн арван мянган хүн цуглах болсон байна.

Хамгийн чухал нь, энэ бүх үйл явц харьцангуй тайван өрнөсөн. 1989 оны 6-р сард Бээжинд болсон Тяньаньмэний цуст явдлын дараахан Монголын удирдлага ийм замаар явахыг хүсээгүй. Батмөнхийн “Бид нэг ч хүний хамраас цус гаргаж болохгүй” гэсэн байр суурь хожим энэ шилжилтийн гол бэлгэ тэмдэг болсон юм.

1990 оны сонгууль: МАХН яагаад шууд ялагдаагүй вэ

МАХН 1990 оны 6-р сард парламентын нээлттэй сонгууль явуулж, бусад намыг оролцохыг зөвшөөрөв. Энэ нь нэг намын дэглэмийн төгсгөлийн эхлэл байсан ч эрх баригчид асар том давуу талтай хэвээр байлаа.

Тэд төрийн нөөцийг ашиглах боломжтой байсан учраас:

бага цалинтай ажилчдын цалинг нэмэв
оюутны тэтгэмжийг өсгөв
хөдөө аж ахуйн хоршоодод санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэв

Эдгээр нь яг л ардчилсан хөдөлгөөний түшиглэхийг хүссэн бүлгүүд байв. Нөгөө талаас шинэ хүчнүүд маш хурдан өссөн ч нэгдсэн, тодорхой бодлогын платформгүй байлаа. Тэд бүгд “одоо байгаа дэглэмийг солих ёстой” дээр санал нийлж байсан ч яг юугаар солих вэ гэдэг дээрээ санал зөрөлдөж эхэлсэн.

Ингээд шинэ хөдөлгөөн хэд хэдэн намд хуваагдав. Монголын Ардчилсан Нам, Үндэсний Дэвшлийн Нам, Монголын Социал Демократ Нам зэрэг тус тусын үзэл санаатай бүлгүүд бий болсон. Энэ хуваагдал, мөн хөдөөд сул зохион байгуулалттай байснаас болж тэд сонгуульд хүчтэй өрсөлдөж чадсангүй.

430 суудалтай тухайн үеийн парламентын сонгуульд шинэ намууд 346 суудалд л нэр дэвшигч гаргаж, 84 МАХН-ын хүн өрсөлдөгчгүй үлдсэн. Эцэст нь МАХН 357 суудал авч, шинэ хүчнүүд нийлээд ердөө 26 суудал авсан байна.

Гэхдээ ард түмний саналын түвшинд дүр зураг арай өөр байв. МАХН 60 хувь, шинэ хүчнүүд нийлээд 30 орчим хувийн санал авчээ. Өөрөөр хэлбэл, дэглэмийн төгсгөл харагдаж байсан ч тэр дороо нуран унаагүй байлаа.

Зах зээлийн эдийн засаг руу огцом шилжилт

1980-аад оны сүүлчээс Монгол гадаад ертөнцөд улам нээлттэй болж, олон улсын байгууллагуудын зөвлөхүүд Улаанбаатарт олноор ирж эхлэв. ОУВС, Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банк зэрэг байгууллагын зөвлөмжид тулгуурлан төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээл рүү шилжих бодлого эхлэв.

Эдийн засагч, төрийн зүтгэлтэн Даваадоржийн Ганболд (Davaadorjiin Ganbold) энэ шилжилтийг тууштай хэрэгжүүлэгч байв. 1990 оны 8-р сард ОУВС-гийн төлөөлөгчид Монголд ирж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих хувилбаруудын талаар тайлан гаргасан. 1991 онд илүү дэлгэрэнгүй судалгаа хийгдэж, Азийн хөгжлийн банк ч өөрийн дүгнэлтийг гаргажээ.

Энэ үед эдийн засагч Жеффри Сакс (Jeffrey Sachs) хүртэл Монголд ирж, Ганболдын шок шинжтэй шинэчлэлийн чиглэлийг дэмжсэн байна.

Ганболд богино хугацаанд хүндрэл гарна гэдгийг мэдэж байсан ч шинэчлэлийг даруй эхлүүлжээ. Эхлээд 25 сая орчим малыг хувьчилж, дараа нь аж ахуйн нэгжүүдийг том, жижиг гэж ангилан хувьчлах ажилд орсон.

Хувьчлалыг “шударга” болгохын тулд 1991 оны 5-р сараас өмнө төрсөн Монголын иргэн бүрт:

том хувьчлалд зориулсан 7 ваучер
жижиг хувьчлалд зориулсан 3 ваучер

олгохоор шийджээ. Онолын хувьд энэ нь хүн бүрт улсын өмчөөс эзэмшил авах боломж олгох арга байв.

Гэвч бодит байдал дээр асуудал гарсан. Социалист төлөвлөгөөт эдийн засагт өссөн хүмүүс хувийн өмчийн үнэ цэнэ, хувьцааны утга, ирээдүйн боломжийг бараг мэдэхгүй байсан. Үүнийг ашиглан цөөн хүн ваучер, хувьцааг төвлөрүүлж эхэлсэн. Нэг судалгаагаар, 2003 он гэхэд ердөө 1,500 хүн анхны том хувьчлалд орсон 330 компанийн хувьцааны 70 хувийг эзэмшиж байжээ.

Энэ нь Оросын ваучер хувьчлалын дараах олигархи үүссэнтэй төстэй зураглалыг Монголд бий болгосон гэсэн үг.

Дээрээс нь зах зээлийн шинэчлэлийн өөр нэг тулгуур болох үнийн чөлөөлөлт аймшигтай үр дагавартай байв. 1992 онд инфляц 325 хувь хүрч, 1993 онд ч 183 хувь хэвээр байлаа. Үүний уршгаар:

дотоодын үйлдвэрүүд түүхий эд авч чадахгүй болов
цалингаа тавих чадваргүй болов
хүмүүсийн хадгаламж үнэгүйдэв
бараа дэлгүүрт байсан ч энгийн иргэд авч чадахгүй болов

Социализмын үед бараа ховор, дараалал урт ч үнэ хямд байсан. Харин 1990-ээд оны эхээр бараа илүү олдоцтой болсон ч үнэ тэнгэрт хадсан, цалин хангалтгүй болсон юм.

1992 оны Үндсэн хууль ба шинэ ардчилсан тогтолцоо

Эдийн засаг хямралтай хүнд байсан ч улс төрийн хувьд маш чухал эерэг өөрчлөлт өрнөж байв. 1990 оны дараа 50 гишүүнтэй Бага Хурал шинэ Үндсэн хууль боловсруулах ажлыг эхлүүлжээ. Энэ үед олон улсын улс төрийн зөвлөхүүд, иргэний нийгмийг дэмжигч байгууллагууд Монголд идэвхтэй ажиллаж байв.

1992 оны 1-р сард шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, 2-р сарын 12-нд хүчин төгөлдөр болов. 70 зүйлтэй энэ баримт бичиг дараах суурь зарчмуудыг тогтоосон:

төлөөллийн ардчилал
үг хэлэх эрх чөлөө
хэвлэлийн эрх чөлөө
жагсаал, цуглаан хийх эрх
зорчих эрх чөлөө

Хамгийн чухал өөрчлөлтийн нэг нь парламентын тогтолцоог цомхон болгож, 76 гишүүнтэй Улсын Их Хурал байгуулах шийдвэр байсан. Энэ нь өнөөгийн Монголын улс төрийн тогтолцооны үндэс болсон бүтэц юм.

МАХН-ын удаан буулт ба 1996 оны эргэлт

1992 оны сонгуулиар МАХН хүнд нөхцөл байдалтай байсан ч дахин ялж, 76 суудлын 70-ыг авчээ. Энэ нь нэг талаас шинэ хүчнүүдийн сул зохион байгуулалт, нөгөө талаас МАХН-ын улс даяарх сүлжээ, туршлага, нөөц боломжтой холбоотой байв.

Гэвч энэ ялалт нь урт хугацааны баталгаа болж чадсангүй. 1996 оны сонгуулиар Ардчилсан холбоо эвсэл МАХН-ыг ялж, бараг 70 жил үргэлжилсэн намын ноёрхолд төгсгөл тавив.

Ингэснээр Монголын ардчилсан шилжилт формал утгаараа хэрэгжив.

Монголын онцгой замнал юугаараа өөр байсан бэ

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг “нэрнээс бусдаар Зөвлөлтийн нэг муж” гэж харах нь дэндүү бүдүүн тойм тайлбар болно. Тийм ээ, Монгол ЗХУ-аас асар их хамааралтай байсан. Тийм ээ, түүний аюулгүй байдал, эдийн засаг, дотоод бодлогын олон чиг шугам Москватай салшгүй холбоотой байв.

Гэхдээ үүнтэй зэрэгцээд Монгол өөрийн өвөрмөц замналтай байжээ.

Тусгаар тогтнолын асуудал байнга Хятадтай холбоотой стратегийн сэдэв байсан
Цэдэнбалын хувь хүний шүтээн Зөвлөлтийн дараах десталинизацийн урсгалаас илүү зөрүүтэй явсан
Нам дотор үндэсний чиг баримжаа бүрэн устаж алга болоогүй
Ардчилсан шилжилт бүс нутгийн олон орноос хавьгүй тайван болсон

Магадгүй хамгийн сонирхолтой нь, Монголын ардчилал тайван замаар ялсан нь зөвхөн Зөвлөлтийн сулралын үр дүн байгаагүй. Энэ нь Чойбалсан, Цэдэнбалын хатуу дэглэмээс залхсан нийгмийн дотоод хариу үйлдэл, нам доторх шинэчлэлийн хандлага, мөн тусгаар тогтнолоо ямар үнээр хамгаалах гэсэн гүн үндэсний рефлексийн нийлбэр байв.

Өнөөдөр Монгол бол хуучин социалист орнууд дундаа, ялангуяа Төв Ази болон Кавказын олон улс оронтой харьцуулахад, илүү тогтвортой ардчилсан тогтолцоотой орны нэг. Түүний 20-р зууны түүх нь үүнийг санамсаргүй ололт биш, харин их гүрнүүдийн дунд амьд үлдэхийн тулд хийсэн урт, ээдрээтэй, заримдаа маш харгис сонголтуудын үр дүн гэдгийг харуулдаг.

Монголын Хүйтэн дайны үеийн түүх гэдэг бол зүгээр нэг Зөвлөлтийн дагуул улсын түүх биш. Энэ бол тусгаар тогтнол, дотоод дарангуйлал, их гүрнүүдийн геополитик, эдийн засгийн туршилт, эцэст нь тайван хувьсгалын тухай түүх юм.

Энэ тойм танд хэр өгөөжтэй байв?

Одыг дарж үнэлгээ өгнө үү!

Дундаж үнэлгээ 5 / 5. Саналаа өгсөн: 1

Санал ирээгүй байна! Та саналыг эхлүүлээрэй.

Facebook Comments

Бэлтгэж нийтэлсэн: BizMN / 2026.05.01