Донтолтын тухай ярихад ихэнх хүмүүсийн толгойд бараг л нэг ижил зураг буудаг. Сул дорой хүн. Буруу сонголт. Ёс суртахууны уналт. Эсвэл “тархины өвчин” гэсэн хүйтэн, хол тайлбар.
Харин доктор Габор Матэ (Dr. Gabor Maté) үүнийг огт өөр өнцгөөс хардаг. Түүний үзэж байгаагаар донтолт бол хүний сонголтын асуудал ч биш, зан чанарын доголдол ч биш. Тэр тусмаа “муу хүн” байгаагийн баталгаа бүр ч биш. Донтолт бол хүний тэсэхийн аргагүй болсон шаналлаас түр хугацаанд зугтах оролдлого юм.
Энэ бол зөөлөн романтик санаа биш. Энэ бол олон жил хамгийн хүнд нөхцөлд амьдарч буй, мансууруулах бодис тарьж, татаж, залгиж, үүнийхээ төлөө бие, сэтгэл, амь насаараа төлж яваа хүмүүстэй ажилласан туршлагаас гарсан дүгнэлт.
Агуулгын хүснэгт
- Донтолтын “галын шугам” дээрээс харагдсан үнэн
- Донтолт бол сонголт биш, ёс суртахууны алдаа ч биш
- Үндэс нь бараг үргэлж хүүхэд насны шарх байдаг
- Бид донтолттой хүнийг эмчилдэггүй, дахин шархлуулдаг
- “Эдгээж” болох уу, эсвэл “эдгэрч” болох уу?
- Яагаад одоогийн эмчилгээний загвар хангалтгүй байдаг вэ?
- Гол асуулт: “Яагаад донтсон бэ?” биш, “Ямар өвдөлт тээж явна вэ?”
- Анагаах ухаан ба сэтгэцийн эрүүл мэндийн салбарын сохор цэг
- Идеологи шинжлэх ухааны нүдийг ч хааж чаддаг
- Зан авирыг дарах биш, хүнийг дотроос нь өөрчлөх хэрэгтэй
- Донтолтыг ойлгох шинэ хэл
- Эцсийн санаа: донтолтын эсрэг хамгийн эхний эм бол энэрэл
Донтолтын “галын шугам” дээрээс харагдсан үнэн
Канадын Ванкувер хотын Даунтаун Истсайд бол дэлхий дээрх донтолтын хамгийн хүнд төвлөрлүүдийн нэг. Хэдхэн гудамжны радиуст мянга мянган хүн янз бүрийн бодис хэрэглэж, үүний улмаас асар өндөр үнэ төлж амьдардаг.
Тэнд зөвхөн донтолт байдаггүй. Тэнд сэтгэцийн хямрал, психоз, ХДХВ, гепатит С, хавдар, хэтрүүлэн хэрэглэснээс үүдэлтэй нас баралт, хууль хяналтын дарамт, ядуурал, орон гэргүйдэл, нийгмийн гадуурхал гээд бүх зүйл давхар оршдог.
Үүнийг энгийн нэг “нийгмийн асуудал” гэж нэрлэхэд хэтэрхий зөөлөн сонсогдоно. Энэ бол шууд утгаараа траншейны дайн. Тэр дайны эхний шугам дээр үхэж байгаа хүмүүс нь донтолттой хүмүүс өөрсдөө.
Ийм орчинд олон жил ажилласны дараа нэг маш тодорхой үнэн харагддаг. Донтолт бол гаднаас харагдаж буй зан авирын асуудал биш. Түүний цаана бараг үргэлж гүн шарх, айдас, ичгүүр, тасалдсан хүүхэд нас байдаг.
Донтолт бол сонголт биш, ёс суртахууны алдаа ч биш
Нийгэм донтолтыг ихэвчлэн хоёр туйлын нэгээр тайлбарладаг.
- Нэг бол хүн өөрөө ингэж амьдрахаар сонгосон гэж үздэг.
- Эсвэл бүхнийг тархины өвчин гэж товчлоод, хүний дотоод амьдралыг бараг орхигдуулдаг.
Матэгийн санаа бол энэ хоёрын аль аль нь хангалтгүй гэсэн үг. Донтолтод биологи нөлөөлнө. Орчин нөлөөлнө. Түүх нөлөөлнө. Гэхдээ гол асуулт нь өөр:
Хүн юунаас зугтаж байна вэ?
Хэрэв хэн нэгэн бодис хэрэглээд тайвширч, түр ч болов өвдөлтөөсөө холдож, айдсаа намжааж, доторх хоосролоо тэсдэг бол асуудал нь зөвхөн бодист биш. Асуудал нь тэр хүний тээж яваа шаналалд байна.
Тиймээс “Яагаад ийм юм хэрэглэдэг юм бэ?” гэдэг асуултаас илүү “Энэ түүнд юу өгдөг байсан юм бэ?” гэж асуух нь илүү зөв эхлэл болдог.
Үндэс нь бараг үргэлж хүүхэд насны шарх байдаг
Матэгийн ажиллаж байсан хүмүүсийн дунд нэг нийтлэг хэв маяг байжээ. Бараг бүгд хүнд хэлбэрийн хүүхэд насны гэмтэл, хүчирхийлэл, үл хайхрал, сэтгэл зүйн орхигдолттой байсан.
Энэ нь санамсаргүй давхцал биш. Судалгаа ч үүнийг баталдаг. Хүүхэд насандаа хүнд шарх авсан хүн дараа нь донтолтод өртөх эрсдэлээр илүү өндөр байдаг.
Яагаад?
1. Хүүхэд шархыг өөр дээрээ авч ойлгодог
Хүүхэд хүчирхийлэл, доромжлол, үл хайхралтай тулгарахдаа “Надад муу зүйл тохиолдож байна” гэж биш, “Би муу болохоор ийм байна” гэж ойлгох нь элбэг.
Үүнээс болж гүн ичгүүр үүсдэг.
Жишээ нь:
- “Намайг ингэж зовоож байгаа бол би муу хүн байх.”
- “Намайг хамгаалах хүн байгаагүй бол би үнэ цэнгүй байх.”
- “Намайг хүчирхийлэхэд эсэргүүцэж чадаагүй бол би сул дорой байх.”
Ичгүүр бол донтолтыг тэжээдэг хамгийн хүчтэй дотоод түлшний нэг.
2. Сэтгэлийн өвдөлт тэсэхийн аргагүй болдог
Хүчирхийлэл, орхигдолт, хайрын дутагдал, аюулгүй биш орчин нь хүний дотор асар их өвдөлт үлдээдэг. Энэ өвдөлтөд нэр өгөх ч хэцүү, ганцаараа даах бүр хэцүү.
Тэгэхээр хүн өөрийгөө тайвшруулах ямар нэгэн зүйл хайж эхэлдэг. Тэр нь архи байж болно, хар тамхи байж болно, мөрийтэй тоглоом, секс, хэт их идэх, хэт ажиллах, ямар ч хэлбэрийн албадмал зан үйл байж болно.
Өөрөөр хэлбэл донтолт бол “асуудал” байхаасаа өмнө шийдэл байсан. Мэдээж муу шийдэл. Гэхдээ тухайн үед боломжтой цорын ганц шийдэл байж мэднэ.
3. Тархины хөгжил өөрөө өөрчлөгддөг
Матэ нэг чухал зүйлийг онцолдог. Тархины хөгжил орчноосоо тусдаа явагддаггүй. Хүүхэд ямар орчинд өссөн, хэр аюулгүй байсан, хэр хайранд өртсөн, хэр их айдаст амьдарсан гэдэг нь тархины хэлхээ, мэдрэлийн хариу урвал, таашаал ба тайвшрал мэдрэх механизмуудад нөлөөлдөг.
Өөрөөр хэлбэл эрт үеийн гэмтэл нь зөвхөн сэтгэлзүйн дурсамж биш. Тэр нь бие махбодын түвшинд ч ул мөрөө үлдээдэг.
Тиймээс зарим хүмүүс бодисоос илүү хүчтэй тайвшрал, түр зуурын ч гэсэн чөлөөлөлт мэдэрдэг нь зүгээр нэг “хүсэл муу байснаас” болдоггүй.
Бид донтолттой хүнийг эмчилдэггүй, дахин шархлуулдаг
Эндээс илүү эмгэнэлтэй зүйл эхэлдэг. Нэгэнт хүүхэд насандаа шархалсан хүн өвдөлтөө зохицуулахын тулд бодис хэрэглэж эхэлнэ. Тэгээд тэр хэрэглээ нь хууль бус ангилалд орчихвол нийгэм түүнийг гэмт хэрэгтэн мэт харьцаж эхэлдэг.
Архи уугаад аажмаар өөрийгөө сүйтгэх нь хууль бус биш. Тамхи татсаар хорт хавдар, эмфизем авах нь хууль бус биш. Харин өөр бодис хэрэглэвэл тэр хүн хуулийн гадна гарна.
Ингээд юу болдог вэ?
- Анхнаасаа шархалсан хүнийг гадуурхана.
- Дээрээс нь яллана.
- Шоронд хийнэ.
- Муу хүн, бүтэлгүй хүн, аюултай хүн гэж нэрлэнэ.
- Тэр хүний ичгүүрийг улам гүн болгоно.
Дараа нь “Яагаад зүгээр больчихож чаддаггүй юм бэ?” гэж асууна.
Энэ бол өөрөө өөрийгөө тэжээдэг харгис мөчлөг. Шархалсан хүнийг дахин шархлуулчихаад, яагаад эдгэхгүй байна гэж гайхаж байгаа хэрэг.
Үнэндээ хүн хэдий чинээ их өвдөж байна, төдий чинээ зугтах хэрэгцээ нь ихэсдэг. Тийм болохоор донтолтоо орхих нь зөвхөн сахилга батны асуудал биш. Энэ нь өвдөлттэйгээ нүүр тулах, түүнтэй үлдэх, түүнээс аюулгүйгээр эдгэх боломжтой болох тухай асуудал юм.
“Эдгээж” болох уу, эсвэл “эдгэрч” болох уу?
Матэ эмчилгээний тухай ярьж байхдаа маш чухал ялгааг гаргадаг. Өрнө дахины олон эмчилгээний загварт “Би мэргэжилтэн, чи өвчтөн, би чамайг эмчилнэ” гэсэн өнгө аяс байдаг.
Харин дотоод шарх, донтолтын тухайд энэ хандлага ихэнхдээ хангалтгүй.
Хэн ч өөр хүнийг шууд “эдгээж” чадахгүй. Харин хүн өөрөө эдгэрэх нөхцөл рүү чиглүүлж, тусалж, аюулгүй орон зай бүрдүүлж болно.
Тиймээс “Донтолтыг эмчлэх боломжтой юу?” гэдэг асуултыг өөрөөр тавих хэрэгтэй:
- Хүн гэмтлээсээ эдгэрч чадна уу?
- Сэтгэлийн өвдөлт нь буурч, бодисоор зугтах шаардлага нь багасаж чадах уу?
- Дотоод аюулгүй байдал, өөрийгөө мэдрэх мэдрэмж, урагшлах нөөцөө олж авч чадах уу?
Эдгээр асуултад хариулт нь тийм. Гэхдээ одоогийн нийгэм, хууль, эмчилгээний систем нийтдээ үүнийг дэмждэг үү гэвэл ихэнхдээ үгүй.
Яагаад одоогийн эмчилгээний загвар хангалтгүй байдаг вэ?
Хамгийн хүнд, хамгийн олон жил донтолттой явсан хүмүүсийн дунд амжилтын хувь маш бага байдаг. Хэрэв хэн нэгэн тэнд 5-10 хувийн тогтвортой өөрчлөлт гаргаж чадвал бараг суут хүн мэт үнэлэгддэг.
Энэ нь донтолт “эдгэдэггүй” гэсэн үг биш. Харин бидний хэрэглэж байгаа нийтлэг арга хамгийн хүнд шархтай хүмүүст хүрч чаддаггүй гэсэн үг.
Ялангуяа хамгийн их тусламж хэрэгтэй хүмүүс хамгийн их шийтгэл, хамгийн бага энэрэл, хамгийн их үл ойлголцолтой тулгардаг. Тэгэхээр асуудал зөвхөн тухайн хүнд биш, харин түүн рүү ханддаг системд бас байна.
Гол асуулт: “Яагаад донтсон бэ?” биш, “Ямар өвдөлт тээж явна вэ?”
Матэгийн тайлбарын цөмийг нэг өгүүлбэрт буулгавал ийм:
Донтолт бол асуудал өөрөө биш, шийдэх гэж оролдож буй асуудлын шинж тэмдэг.
Хүн ямар нэгэн бодис, зан үйл рүү яагаад татагддаг вэ?
- Учир нь тэр хүний дотор шийдэж чадаагүй гүн сэтгэлийн асуудал байдаг.
- Тэр өвдөлттэй ажиллах дотоод нөөц тухайн үед нь бүрдээгүй байдаг.
- Тиймээс богино хугацаанд ч хамаагүй тайвшруулах зүйл хэрэгтэй болдог.
Иймд зөв асуултууд нь дараах байдалтай байна:
- Тэр бодис эсвэл зан үйл танд яг юу өгдөг байсан бэ?
- Танд тийм их сэтгэлийн өвдөлт юунаас үүссэн бэ?
- Яагаад та үүнийг өөрөөр даван туулах дотоод боломжгүй байсан бэ?
- Одоо тэр дотоод нөөцийг хэрхэн бий болгох вэ?
Эдгээр нь шүүх асуулт биш. Эдгээр нь хүнийг ойлгох, шархны эх үүсвэр рүү очих асуултууд юм.
Анагаах ухаан ба сэтгэцийн эрүүл мэндийн салбарын сохор цэг
Матэ анагаахын боловсролд байдаг нэг гүн дутагдлыг мөн шүүмжилдэг. Олон эмч, тэр дундаа анагаахын оюутнууд саяхныг хүртэл “гэмтэл” буюу trauma гэдэг ойлголтыг бараг л системтэйгээр үздэггүй байсан.
Хүүхэд насны шарх тархинд яаж нөлөөлдөг вэ, зан төлөвт яаж тусдаг вэ, сэтгэл хөдлөл болон биеийн эрүүл мэндэд яаж шингэдэг вэ гэдгийг анагаахын сургалт хангалттай авч үздэггүй.
Түүний хэлснээр эрүүл мэндийн салбар тодорхой хэмжээнд “гэмтлээс айдаг”. Өөрөөр хэлбэл, хүний дотоод өвдөлт рүү үнэхээр орж, түүнийг ярианы төвд тавихын оронд биологийн загвар руу хурдан гулсчихдаг.
Ялангуяа сэтгэцийн эмгэг судлалд бүхнийг тархины химийн асуудал болгох хандлага хүчтэй болсон. Ингээд дараах загвар давамгайлдаг:
- Шинж тэмдэг илэрнэ
- Онош тавина
- Эмийн зохицуулалт хийнэ
Энэ нь зарим тохиолдолд хэрэгтэй байж болно. Гэхдээ ганцаараа хангалтгүй. Учир нь эм нь шархны түүхийг арилгахгүй. Эм нь ичгүүрийг уусгахгүй. Эм нь бага насанд тасарсан аюулгүй холбоог нөхөж өгөхгүй.
Жинхэнэ асуулт бол: Таны дотор одоо хүртэл юу өвдөж байна вэ?
Идеологи шинжлэх ухааны нүдийг ч хааж чаддаг
Матэ нэг маш сонирхолтой зүйл хэлдэг. Анагаах ухаан бол зөвхөн шинжлэх ухаан биш, тодорхой хэмжээнд идеологи ч бас мөн. Өөрөөр хэлбэл систем дотроо ямар асуултыг “зөв” гэж үзнэ, юуг огт хардаггүй өнгөрнө гэдгийг урьдчилан тогтоосон байдаг.
Хэрэв тэр идеологид гэмтэл, сэтгэлийн өвдөлт, хүүхэд насны туршлага төв байр эзлэхгүй бол мэргэжилтэн хүн тухайн хүний донтолтын тухай ярьж байхад хамгийн чухал асуултыг огт асуухгүй өнгөрч болно.
Жишээ нь:
- “Энэ танд юу өгдөг вэ?”
- “Та яагаад ийм их өвдөж байна вэ?”
- “Таны амьдралд яг юу тохиолдсон юм бэ?”
Эдгээр асуултгүйгээр бид зөвхөн зан авирыг хянах гэж оролдоно. Гэхдээ зан авир хаанаас төрж байгааг ойлгохгүй.
Зан авирыг дарах биш, хүнийг дотроос нь өөрчлөх хэрэгтэй
Энэ шүүмжлэл зөвхөн эмч нарт хамаарахгүй. Олон сэтгэл зүйч, зөвлөгч, байгууллага ч мөн адил хүний зан авирыг “засах”-д л төвлөрдөг. Бодис хэрэглэхээ боль. Дахин бүү хий. Өөрийгөө хяна. Илүү сахилга баттай бай.
Гэвч ийм хандлага заримдаа гадаргуун дээрх шинж тэмдгийг онилохоос цаашгүй байдаг.
Жинхэнэ эдгэрэл гэдэг бол:
- хүн доторх өвдөлтөө таних,
- ичгүүрээ ойлгох,
- бие, тархи, сэтгэлдээ хадгалсан гэмтэлтэйгээ аюулгүй орчинд ажиллах,
- өөрийгөө зохицуулах шинэ арга сурах,
- өөрийнхөө эсрэг биш, өөрийнхөө талд зогсож эхлэх явц юм.
Энэ бол хэн нэгэн гаднаас ирээд “засчихдаг” процесс биш. Энэ бол дотроос явагддаг өөрчлөлт. Тусламж, чиглэл, харилцаа, ойлголт хэрэгтэй. Гэхдээ эдгэрэл нь эцэстээ хүний дотор өрнөдөг.
Донтолтыг ойлгох шинэ хэл
Хэрэв бид донтолтыг зөв ойлгомоор байвал хэрэглэдэг хэлээ өөрчлөх хэрэгтэй.
Жишээ нь:
- “Чи яагаад ингэж сул дорой байгаа юм бэ?” гэж биш
- “Чи юуг даван туулах гэж оролдож байна вэ?” гэж асуух
- “Яагаад больчихож чаддаггүй юм бэ?” гэж биш
- “Чамд больчихвол шууд нүүр тулах ямар өвдөлт байна вэ?” гэж асуух
- “Энэ бол чиний асуудал” гэж биш
- “Энэ бол нэгэн цагт чамайг амьд үлдэхэд тусалсан дасан зохицол байж болох юм” гэж ойлгох
Энэ нь донтолтыг зөвтгөнө гэсэн үг биш. Хор уршгийг үгүйсгэнэ гэсэн үг ч биш. Харин хүнийг шийтгэхийн оронд ойлгож байж л бодит өөрчлөлтийн хаалга нээгдэнэ гэсэн үг.
Эцсийн санаа: донтолтын эсрэг хамгийн эхний эм бол энэрэл
Донтолттой хүнийг хараад зөвхөн түүний авирыг харвал бидний өмнө асуудалтай хүн л зогсоно. Харин түүний түүхийг харвал шархалсан хүн зогсоно.
Тэр шархыг харахгүйгээр ямар ч эмчилгээ гүйцэд биш.
Донтолт бол хүний хүсэл зоригийн ялагдал гэхээсээ илүү, хүний доторх шаналал ямар хэмжээнд хүрснийг илтгэдэг дохио юм. Тиймээс хамгийн чухал асуулт нь “Энэ хүнийг яаж хянах вэ?” биш, харин “Энэ хүнийг яаж аюулгүй болгож, ойлгож, эдгэрэх нөхцөлд хүргэх вэ?” юм.
Хүн өвдөлтөөсөө зугтах гэж донтдог. Харин эдгэрэл бол тэр өвдөлттэй ганцаараа биш, ичгүүргүйгээр, шийтгэлгүйгээр, хүн чанараа алдалгүй нүүр тулах боломжтой болох үед эхэлдэг.
Энэ нийтлэлийг хиймэл оюуны тусламжтайгаар The Best Explanation of Addiction I’ve Ever Heard – Dr. Gabor Maté видеогоос хураангуйлан бэлтгэв. Нийтлэлийг редакторлоогүй болно.
Facebook Comments