Монгол гэхээр олон хүний санаанд уудам тал нутаг, морь унасан нүүдэлчид, гэр, хөх тэнгэр, чөлөөт орон зай хамгийн түрүүнд буудаг. Тэр дүр зураг худлаа биш. Гэхдээ Монголын нийслэл Улаанбаатар бол түүнээс огт өөр ертөнц. Энд өндөр шилэн барилгуудын хажуугаар Зөвлөлтийн үеийн блокон байрууд сүндэрлэж, тэдний дунд уулын энгэр дагасан гэр хороолол эцэс төгсгөлгүй үргэлжилнэ.
Энэ хот нэг талаар гайхалтай өвөрмөц, нөгөө талаар маш хэцүү бодит байдалтай. Өвөлдөө дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлүүдийн нэг, агаарын бохирдол нь дэлхийд толгой цохидог, түгжрэл нь 5-хан км замыг 2-3 цаг болтол сунгана. Маш олон хүн хөдөөнөөс илүү боломж хайж ирдэг ч тэр бүгд хүссэн амьдралдаа хүрч чаддаггүй.
Улаанбаатарыг гаднаас нь харахад анзаарагддаггүй тэр хоёр талт дүр зургийг эндээс харж болно. Нэг талд хөгжил, нөгөө талд амьжиргааны хэцүү тэмцэл. Нэг талд ирээдүйг харсан найдвар, нөгөө талд өнөөдрийн утаа, хүйтэн, дэд бүтцийн дутагдал.
Агуулгын хүснэгт
- Улаанбаатар яагаад ийм онцгой хот вэ?
- Гэр хорооллын бодит амьдрал
- Шашин, уламжлал, түүхийн сүүдэр
- Агаарын бохирдол: зүгээр нэг тавгүй байдал биш
- Хар зах, аж амьдрал, иргэдийн бухимдал
- Хотоос боломж хайсан ч, сэтгэл нь хөдөөд үлдсэн хүмүүс
- Зөвлөлтийн мөр хот даяар үлджээ
- Хотын нөгөө тал: шинэ орон сууц, ресторан, барилгажилт
- Цахилгаан станцууд ба утааны эх үүсвэр
- Төв талбай дээрээс харагдах хоёр Монгол
- Тэгвэл гарц нь юу байж болох вэ?
- Улаанбаатарын хамгийн хүчтэй сэтгэгдэл
Улаанбаатар яагаад ийм онцгой хот вэ?
Монгол бол уудам газар нутагтай улс. Гэсэн ч хүн амын дийлэнх хэсэг нь Улаанбаатарт төвлөрдөг. Ажил, боловсрол, боломж хайсан хүмүүс хот руу олноороо нүүж ирдэг. Харин хот тэр урсгалыг бүрэн шингээж чаддаггүй.
Энд амьдарч буй хүмүүсийн томоохон хэсэг нь түр орон сууц, гэр, эсвэл албан бус буюу зөвшөөрөлгүй суурьшлын бүсэд амьдардаг. Ядуурал ч нэн өндөр. Өөрөөр хэлбэл, нийслэл рүү нүүж ирснээр амьдрал дээшилнэ гэсэн үг биш. Заримынх нь хувьд шинэ боломж болдог ч олон хүнд энэ нь шинэ тэмцэл болж хувирдаг.
Хотын өнгө төрх ч үүнийг илтгэнэ. Зөвлөлтийн нөлөө өнөөдөр ч тод харагдана. Кирилл бичиг, социалист архитектур, том талбай, хөшөө дурсгал, нөгөө талд нь шинээр босож буй орон сууц, ресторан, оффисын цогцолборууд зэрэгцэн оршино.
Гэр хорооллын бодит амьдрал
Уулын энгэр өөд авирч гарахад Улаанбаатарын хамгийн өвөрмөц дүр зураг харагдана. Олон гэр, модон байшингууд, хашаанууд, шороон зам, утааны үнэр, алсад харагдах хотын төв бүгд нэг дор багтана.
Гэр хорооллын амьдралын гол асуудал бол дэд бүтэцгүй байдал. Олон айл:
- төвийн халаалтад холбогдоогүй
- цэвэр усны шугамгүй
- ариун цэврийн дэд бүтэцгүй
- нүүрс, мод түлж дулаанаа шийддэг
Өвлийн улиралд энэ бүхэн ямар болохыг төсөөлөхөд л хэцүү. Гадаа -40 хэм хүрдэг, дээр нь дэлхийн хамгийн бохир агаартай хотын нэг. Ийм нөхцөлд хүмүүс усаа нуруундаа үүрч, худаг руу өгсөж уруудан алхана.
Нэгэн гэр бүл гэртээ урьж, доторх ахуйгаа харуулсан нь энэ амьдралын илүү дулаан талыг надад харуулсан. Дотор нь эмх цэгцтэй, тухтай, цай чанаж, өдрийн хоол бэлдэж байв. Сүүтэй цай, бага зэрэг будаатай хоол, хонины сүүл гээд хотын захын хүнд нөхцөл дундах энгийн атлаа цэгцтэй амьдрал мэдрэгдэнэ.
Гэрийн эзэгтэй өвөл гэр дотор маш дулаахан байдаг гэж хэлсэн. Гэхдээ үүний цаана тасралтгүй түлэх түлшний асуудал, гадаа байрлах жорлон, усны асуудал, өдөр тутмын дуусашгүй хөдөлмөр байгаа нь мэдээж.
Ус бол өдөр тутмын хөдөлмөр
Хотын төвд крант нээхэд л ус гарч ирдэг. Харин гэр хороололд ус бол явж очиж, зөөж авчирч, тооцоотой хэрэглэдэг зүйл.
Нэгэн эх, хүү хоёр худгаас ус авч байлаа. Тэдний хувьд алхах зай нь ойролцоогоор таван минут. Тэр эмэгтэй үсчин хийдэг. “Ажил хийж, амьдарч чадвал Монголд сайхан” гэж даруухнаар хэлсэн нь эндхийн амьдралын гол үнэнийг илэрхийлнэ. Боломж бий, гэхдээ тэр боломжид хүрэхийн тулд маш их зүтгэл хэрэгтэй.
Худаг ажиллуулдаг эмэгтэйтэй ярилцахад өвөл гурваас дөрвөн давхар хувцас өмсдөг гэж байв. Агаарын бохирдол хэцүү ч усаар хангах нь маш чухал ажил хэмээн онцолсон. Энэ бол хотын олон хүний өдөр бүр анзаардаггүй, гэхдээ гэр хорооллын амьдралыг тогтоон барьж буй суурь үйлчилгээний нэг юм.
Шашин, уламжлал, түүхийн сүүдэр
Улаанбаатар бол зөвхөн эдийн засаг, дэд бүтцийн зөрчилтэй хот биш. Энэ бол уламжлал, түүх, орчин үе зэрэгцсэн хот.
Нэгэн бөөтэй уулзахад гэрт нь баавгайн арьс, чонын арьс зэрэг зан үйлийн эд зүйлс байв. Түүний хэлснээр бөө мөргөл нь өвөг дээдсээс нь дөрвөн үе дамжсан уламжлал аж. Гэвч тэр өвөг дээдсийнхээ талаар төдийлөн сайн мэдэхгүй. Учир нь 1930-аад оны шашны эсрэг хэлмэгдүүлэлтээр Монголд олон лам, шашны зүтгэлтэн алагдсан түүхтэй.
Тэр хүн өнөөгийн Монголын талаар ч бодлоо нээлттэй хэлсэн. Гол санаа нь энгийн. Уул уурхайгаас олсон мөнгийг зөвхөн олборлолтод бус, боловсрол зэрэг бусад салбарт бодитоор хөрөнгө оруулах хэрэгтэй гэж үзэж байв.
Агаарын бохирдол: зүгээр нэг тавгүй байдал биш
Улаанбаатарын хамгийн ноцтой асуудлын нэг бол агаарын бохирдол. Энэ бол зүгээр л “утаатай хот” гэсэн түвшний асуудал биш. Эрүүл мэнд, хүүхдийн хөгжил, жирэмсэн эхчүүд, урт хугацааны амьдралын чанарт шууд нөлөөлдөг хямрал.
Хотын орчныг харахад асуудлын шалтгаан ойлгомжтой болж эхэлнэ. Гэр хороололд нүүрс, мод түлж дулаацна. Хотын ойролцоо томоохон цахилгаан станцууд ажиллана. Машины тоо тасралтгүй өснө. Дээр нь Улаанбаатар уулсаар хүрээлэгдсэн хот учир өвлийн улиралд утаа тогтож, тархалгүй хуримтлагддаг.
Орон нутгийнхан, судалгааны байгууллагуудын анхааруулж буйгаар энэ агаарын бохирдол ургийн хөгжилд ч аюултай. Хүүхдүүд амьсгалын замын өвчин, цаашлаад танин мэдэхүй, зан үйлийн асуудалтай төрөх эрсдэл өсдөг талаар ярьж байна. Тавхан сартай нэг нялх хүүхэд аль хэдийн зургаан удаа эмнэлэгт хэвтсэн тухай ч сонслоо.
Энд “агаар муу байна” гэдэг бол зүгээр таагүй мэдрэмж биш. Энэ бол амьдралын төлөө гол эрсдэл.
Хар зах, аж амьдрал, иргэдийн бухимдал
Хотын нэг буланд орших бүх төрлийн бараа зардаг хар зах өөр ертөнц шиг санагдана. Тэнд хуучин тавилга, арьс, ахуйн хэрэгсэл, янз бүрийн дурсгалын зүйлс, бүр Сталин, Ленин, Гитлерийн жижиг баримал хүртэл байв. Энд түүх, худалдаа, хэрэгцээ, эмх замбараагүй байдал нэг дор нийлсэн орон зай оршиж байна.
Зарим хүн малын баас түүж, сагсанд хийж, түлш болгон ашигладгийг ч тайлбарлав. Эдийн засгийн хувьд хэмнэлттэй арга гэж хэлж болно. Ядуу айл өрхийн хувьд дулааны ямар нэг шийдэл олно гэдэг өөрөө том асуудал.
Тэнд 25 жил ажилласан нэгэн худалдаачин хотын өөрчлөлтийн талаар ярьсан. Барилга маш ихээр нэмэгдсэн, хот тэлсэн. Гэхдээ түүний бодлоор төр засаг эдийн засаг, иргэдийн амьжиргааг зохицуулах ажилдаа “100 хувь бүтэлгүйтэж” байна. Ардчиллаас өмнө олон зүйл төрийн зохицуулалттай байсан бол одоо бүх зүйл хувьд шилжиж, үнэ хяналтгүй өсдөг, бодлого нь жирийн хүний амьдралтай нийцдэггүй гэж тэр шүүмжилсэн.
“Бодлого нь хүмүүсийн бодит амьдрал дээр тулгуурлах ёстой. Одоогийн шийдвэрүүд жирийн хүний нөхцөл байдлаас хэт хол байна.”
Хотоос боломж хайсан ч, сэтгэл нь хөдөөд үлдсэн хүмүүс
Улаанбаатарт ирсэн олон айлын түүх төстэй. Хүүхдүүдийнхээ төлөө нүүж ирсэн. Илүү сайн сургууль, илүү тогтвортой ажил, ирээдүйд байртай болох найдвар.
Нэгэн эмэгтэй хөдөө орон нутгаас 4-5 жилийн өмнө иржээ. Түүний хувьд хот руу нүүсэн шалтгаан нь ганцхан зүйл байсан. Хүүхдүүддээ илүү боломж олгох. Гэсэн ч ярианаас нь хөдөөний амьдралаа маш их санаж буй нь мэдрэгдэж байв. Мал маллах, уудам орон зай, амьдралын хэв маяг нь юутай ч зүйрлэхийн аргагүй гэж байлаа.
Тэр хүүхдүүдээ тогтвортой ажилтай, боломжтой бол орон сууцтай болоосой гэж хүсдэг. Харин өөрөө, нөхөртэйгөө хамт нэг өдөр хөдөө рүүгээ буцна гэсэн мөрөөдөлтэй.
Түүний шүүмжлэл ч хотын өдөр тутмын зовлонгоос салсангүй. Замын аюулгүй байдал муу, дэд бүтэц хангалтгүй, төрийн удирдлага сул гэж үзэж байв. Ярианы үеэр золбин нохойн довтолгооноос сэргийлж чулуу авч явдгийгаа ч хэлсэн. Энэ нь хотын зарим дүүрэгт хүмүүс энгийн мэт атлаа бодит эрсдэл дунд амьдардгийг харуулна.
Зөвлөлтийн мөр хот даяар үлджээ
Улаанбаатарын нэг өндөрлөг дээр 1971 онд баригдсан Зөвлөлтийн томоохон мозайк бүхий хөшөө байна. Тэнд нацист Германыг ялж буй дүрслэл, сансрын сэдэв, социалист ялалтын бэлгэдэл зэрэг оржээ. Энэ бол тухайн үеийн улс төр, үзэл суртлын маш тод дурсгал.
Хотын төвөөр явахад ч энэ нөлөө арилаагүй нь мэдэгдэнэ. Зөвлөлтийн үеийн барилгууд шинэ оффис, банк, орон сууцны хорооллуудтай мөр зэрэгцэн оршино. Улаанбаатар хот яг энэ хоёр ертөнцийн зааг дээр зогсож буй мэт.
Хотын нөгөө тал: шинэ орон сууц, ресторан, барилгажилт
Гэр хорооллын эсрэг талд хотын илүү чинээлэг хэсгүүд бий. Голын нөгөө эрэг дээр шинэ орон сууцнууд, таунхаус, зоогийн газар, тасралтгүй үргэлжлэх барилгын ажил явагдана.
Гэхдээ энэ өсөлт нь өөрөө дарамт болж эхэлжээ. Илүү олон хүн нүүж ирнэ, илүү олон машин зам дээр түгжинэ, илүү их гэр хороолол үүснэ. Харин дэд бүтэц нь үүнийг гүйцэхгүй.
Улаанбаатарт түгжрэл бол өдөр тутмын хэвийн үзэгдэл. Богинохон замыг туулахад хэдэн цаг зарцуулах нь энгийн зүйл. Нэг цахилгаан станц руу ердөө 5 км зайд явахад 2-3 цаг болно гэдгийг төсөөлөхөд ч бэрх. Метро байхгүй, нийтийн тээвэр дутмаг, замын сүлжээ ачааллаа даахаа больжээ.
Энэ бүхэн агаарын бохирдлыг улам нэмэгдүүлнэ. Илүү олон машин, илүү их түлш, илүү олон хүн. Хот баригдсаар байгаа ч зөв бүтэцгүй ийм өсөлт эцэстээ амьдрахад хэцүү хотыг бий болгодог.
Цахилгаан станцууд ба утааны эх үүсвэр
Хотын зах руу явах замд том цахилгаан станцуудын яндангаас утаа суунаглах нь илхэн харагдана. Нүүрсийг бүрэн хориглосон мэт ойлголт байдаг ч бодит байдал дээр боловсруулсан, “илүү цэвэр” гэж тооцогдох нүүрсний хэрэглээ рүү шилжүүлэх бодлого яригдаж байна. Гэвч тэр түлш нь илүү үнэтэй.
Тэгэхээр асуудал дан ганц “нүүрсийг хориглоё” гээд шийдэгдэхгүй. Ядуу өрхүүд дулаанаа яаж шийдэх вэ, илүү үнэтэй түлшний зардлыг яах вэ, орон сууцжуулалт хэр хурдан явах вэ гэсэн асуултууд гарч ирнэ.
Улаанбаатарын агаарын бохирдол бол дараах хүчин зүйлсийн нийлбэр юм:
- гэр хорооллын түлшний хэрэглээ
- томоохон цахилгаан станцууд
- асар их автомашины түгжрэл
- уулсаар хүрээлэгдсэн газарзүйн байрлал
- дэд бүтцээсээ түрүүлсэн тэлэлт
Төв талбай дээрээс харагдах хоёр Монгол
Хотын төв талбайд очиход Улаанбаатарын өөр нэг нүүр царай гарч ирнэ. Орчин үеийн санхүүгийн дүүрэг, өндөр барилга, төрийн ордон, Чингис хааны хөшөө, өргөн талбай. Эндээс харахад Монгол Улс өөртөө итгэлтэй, орчин үеийн төрхтэй мэт.
Гэхдээ хотын иргэдийн яриа төв талбай дээр ч нэг л зүйлийг тойрсоор байлаа. Авлига. Удирдлагын сул дорой байдал. Хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралаас тасарсан бодлого.
Сонирхолтой нь, хүмүүс үүнийгээ нээлттэй ярьж чаддаг гэж хэлж байв. Төв талбай дээр цуглаж, эсэргүүцлээ илэрхийлэх боломж бий. Энэ бол хүнд нөхцөлтэй ч ардчилсан орон зай хаагдчихаагүйг илтгэнэ.
Тэгвэл гарц нь юу байж болох вэ?
Ярилцсан хүмүүсийн санаа нэг чигт хэлж байв. Улаанбаатарын асуудлыг шийдэхийн тулд зөвхөн ямар нэг том нэг арга хэмжээ хангалтгүй.
Хамгийн их давтагдсан гарцууд нь:
- гэр хорооллын айлуудыг илүү олон орон сууцанд шилжүүлэх
- төвийн халаалтын хамрах хүрээг тэлэх
- нүүрснээс хамаарлыг бууруулах
- нийтийн тээврийг эрс сайжруулах
- метро зэрэг үр ашигтай тээврийн шийдэл бий болгох
- цахилгаан автомашины хэрэглээг дэмжих
- уул уурхайгаас олсон орлогыг боловсрол, нийгмийн салбарт чиглүүлэх
- авлигыг бууруулж, бодлогыг иргэдийн бодит амьдралтай уялдуулах
Эдгээр нь сүржин уриа биш. Хотын өдөр тутмын амьдралаас шууд урган гарч буй бодит шаардлагууд.
Улаанбаатарт төрсөн хамгийн хүчтэй сэтгэгдэл
Энэ хот гайхмаар. Бас хүнд хэцүү. Зарим өнцгөөсөө Латин Америкийн уулын бэл дэх фавела шиг харагдана. Доор нь орон сууц, дээр нь албан бус суурьшил. Нэг хэсэг нь хөгжиж, нөгөө хэсэг нь өдрөө л аргацааж амьдарч байна.
Гэхдээ түүнийг зөвхөн асуудлаар нь тодорхойлж болохгүй. Энд маш хөдөлмөрч хүмүүс байна. Ус түгээж буй эмэгтэй. Хүүхдүүдийнхээ төлөө хотоо зорьсон ээж. Олон жил хөдөлмөрлөсөн худалдаачин. Уламжлалаа хадгалж яваа бөө. Хотынхоо ирээдүйд санаа зовниж, бас найдвар тээж буй залуус.
Улаанбаатар бол зөрчил дунд оршиж буй хот. Хүйтэн мөртлөө дулаахан хүмүүсийн хот. Утаатай мөртлөө амьдрал буцалсан хот. Өнгөрснөө тээсээр, ирээдүй рүү явах гэж оролдож буй хот.
Тиймээс Монголын нийслэлийг ойлгоно гэдэг зөвхөн “хамгийн тх бохирдолтой хот” гэсэн ганц өгүүлбэрээр дуусахгүй. Үүнийг ойлгохын тулд тэнд амьдарч буй хүмүүсийн өдөр тутмын амьдрал, хотын бүтэц, түүх, цаг агаар, эдийн засаг, найдвар, бухимдлыг бүгдийг нь хамтад нь харах хэрэгтэй.
Тэгж байж л Улаанбаатар үнэхээр ямар хот болохыг олж харна.
Facebook Comments